Dialect in de media

Marc van Oostendorp

Dit artikel verscheen in het dialectnummer van het tijdschrift Alledaagse Dingen (februari 2005)

Wie naar de Nederlandse radio of televisie luistert, hoort nauwelijks dialect spreken. Toegegeven, er zijn meer presentatoren die een regionaal accent laten horen dan twintig of dertig jaar geleden, maar meer dan een paar zinnen dialect achter elkaar hoor je nooit. Laat staan dat er programma's zijn die systematisch aandacht besteden aan de vele streektalen en andere taalvariëteiten die er nog steeds in Nederland gesproken worden. (Alles wat met taal te maken heeft, lijkt door de Nederlandse omroep trouwens gemeden te worden.)

Gelukkig is er internet. Door de komst van de nieuwe media kan iedereen over elk onderwerp dat hem interesseert alles vinden; dus ook over streektalen. Er zijn heel veel websites over specifieke dialecten, en er zijn ook een paar algemene websites over alles wat met taalvariatie in Nederland te maken heeft.

We beginnen met de laatste categorie. We vinden hier enkele wetenschappelijke websites, zoals die van het Meertens Instituut, die op zijn website <http://www.meertens.nl/>, die van de Radboud Universiteit in Nijmegen <http://www.ru.nl/dialect> en die van de Regionale Woordenboeken (van de Brabantse, Limburgse en Vlaamse dialecten) <http://fuzzy.arts.kuleuven.ac.be/rewo/>.

De website Streektaal.net <http://streektaal.net/> geeft informatie over de Nederlandse streektalen voor een breder publiek. Datzelfde geldt ook voor de website van het Genootschap Onze Taal, waarop mogelijk de uitgebreidste lijst met becommentarieerde links naar Nederlandse dialecten te vinden is <http://www.onzetaal.nl/koppling/dialect.htm>. Enigszins onoverzichtelijk, maar rijk aan informatie is Lowlands 'een inleiding in de taalvariëteiten van de lage landen' <http://www.lowlands-l.net/>.

Een verbluffende website is Streektaalmuziek in Nederland <http://people.zeelandnet.nl/vdbremen/strk/strktlnn.htm>, waarop een liefhebber informatie over werkelijk elke zanger en elke band die in het dialect zingt verzameld heeft. Tot slot kunnen we de Digitale Bibliotheek der Nederlandse Letteren noemen, waarop enkele standaard- en naslagwerken op het gebied van het dialectonderzoek uit heden en verlenen te vinden zijn; een becommentarieerd overzicht staat op <http://www.dbnl.org/thema/dialect.htm>.

Nedersaksische taalgebied

De regionale omroep biedt in het noorden en oosten van het land overal tegenwoordig in ieder geval wel wat informatie over de regionale talen -- in ieder geval via de radio. RTV Noord heeft bijvoorbeeld een dagelijks streektaalmuziekprogramma ('Twij deuntjes veur ain cent'), een wekelijks programma over de streektaal ('Noorderrondritten') en bovendien door de dag heen een weerbericht in het Gronings. Al deze programma's kunnen via internet worden beluisterd <http://www.rtvnoord.nl/>. Ook Radio Drenthe besteedt veel aandacht aan de streektaal <http://www.rtvdrenthe.nl/>; TV Drenthe eindigt elke uitzenddag met een gedicht in het Drents. Het aanbod van RTV Oost (in Overijssel) valt aan de andere kant tegen; wel wordt in maart op de tv een streektaalspel uitgezonden ("Kieken wa'j zegt"). In het radioprogramma 'Accent' wordt, in weerwil van de titel, slechts incidenteel in het dialect gesproken.

Op internet komen de interessantste producten vaak voort uit privé-initiatief. Een aardige Groningse website is bijvoorbeeld die van het literaire tijdschrift Krödde <http://www.phys.rug.nl/pleit/krodde.html> met verhalen en gedichten. Eltje Doddema biedt op zijn eigen website een 'broeskurzus' (spoedcursus) Gronings <http://www.eltjedoddema.nl/>. De Stichting Nij van Jaap Alkema en Derk Bosscher heeft een website waarop nieuwe Groningstalige muziek te horen is <http://www.stichtingnij.nl/>. In de Stellingwerven is de 'Schrieversronte' actief <http://www.stellingwarfs.nl/>.

Dat wil niet zeggen dat wat officiëlere initiatieven die heel fraai zijn. Zo is een van de beste dialectwebsites van dit moment naar mijn smaak die van de Stichting Drentse Taol <http://www.drentsetaol.nl/>: een levendige website met veel nieuwtjes en informatie.

Zuidelijke provincies

De verschillen tussen de provinciale omroepen in de drie zuidelijke provincies Zeeland, Brabant en Limburg zijn enorm. De Limburgse omroepen L1 en TV Limburg gebruiken in allerlei uitzendingen regelmatig dialect. L1 heeft daarnaast zowel op de radio als op de tv ook veel aandacht aan de eigen taal van de provincie. Op de tv zijn er bijvoorbeeld het wekelijkse kinderprogramma 'Kinjerkraom' en de Limburgse kennisquiz 'Böbbels'. Het werkdagelijkse muziekprogramma op de radio 'Plat-eweg' wordt in het Limburgs gepresenteerd en gaat over Limburgstalig repertoire <http://www.l1.nl/>.

Daarmee vergeleken is de aandacht voor het dialect bij omroep Brabant gering. Op de tv is er helemaal geen systematische aandacht; op de radio zijn er twee programma's: het muziekprogramma 'Op z'n Brabants' en het algemene dialectprogramma ''t Brabants Uurke' <http://www.omroepbrabant.nl/>. Deze programma's worden allebei wekelijks uitgezonden. In Zeeland is de aandacht zo mogelijk nog kleiner: hier is alleen het wekelijkse programma 'Praots voo(r) twee' te horen <http://www.omroepzeeland.nl/>.

Het verschil in aandacht van de omroepen wordt weerspiegeld op het internet. Een opmerkelijke Limburgstalige website is Het Limburghuis. Deze website begon zijn bestaan als spreekbuis van de dwarse werkgroep Algemeen Geschreven Limburgs, maar biedt inmiddels vooral columns over taal en streektaal van de twee belangrijkste leden van de AGL, Wim Kuipers en Paul Prikken <http://www.limburghuis.nl/>. De traditionelere Limburgse dialectvereniging Veldeke heeft overigens ook een fraaie website <http://www.veldeke.net/>. Interessant is ook de geheel in het Maastrichts dialect geschreven 'krant' Kengkee <http://www.kengkee.nl/>.

De Stichting Brabants biedt op internet enige informatie over haar werkzaamheden <http://www.brabants.org>, maar de interessantste Brabantse website is het 'Webmagazine Cultureel Brabant', met vooral een uitgebreide afdeling verhalen en gedichten in allerlei Brabantse dialecten <http://let.kub.nl/literair/tilburgsdialect/welcome.htm>.

In het Zeeuws is momenteel maar weinig te vinden. De fraaie 'Zeêuwse Taelsite' wordt al een tijdje niet meer bijgewerkt <http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/>. Sinds kort heeft de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland heeft sinds kort een website <http://www.scez.nl/>.

Randstad

De drukstbevolkte provincies van Nederland hebben de minste dialectinformatie. RTV Rijnmond, RTV West en RTV Noord-Holland besteden slechts heel incidenteel aandacht aan de regionale taalvariëteiten. Ook grote websites over de streektaal zijn er niet. Toch zijn er wel een paar aardige dingen te vinden, zoals de website Plat Haags <http://www.plathaags.nl/> waar men teksten kan laten vertalen in het dialect van de Hofstad, en de informatie over het Leids dialect op de website van de gemeente Leiden <http://www.leiden.nl/dspage.asp?objectid=7334>.