>

Lange zinnen zijn vaak moeilijk te begrijpen en in plaats van 'het betekenisverschil' kunt u beter 'de betekenisverschil' schrijven. De adviezen van het tekstverwerkingsprogramma Microsoft Word zijn alleen nuttig voor wie ze kritisch bekijkt.

Stijltips door Microsoft Word

Marc van Oostendorp

Dit artikel verscheen in 1998 in Onze Taal.

De nieuwste versie van Microsoft Word controleert uw teksten terwijl u nog aan schrijven bent op spelling, op grammatica en zelfs op stijl. Mogelijke spelfouten worden met een rood lijntje onderstreept, mogelijke grammatica- en stijlfouten met een groen lijntje. Meer informatie over de correcties kan worden verstrekt door een getekende paperclip die u vanuit een hoekje van uw beeldscherm met lodderige ogen aankijkt.

De fabrikant van het programma beweert dat er allerlei soorten teksten mee kunnen worden bewerkt. Er zijn aparte stijlcontrolemodules voor onder andere zakelijke, technisch-wetenschappelijke, commerciële en persoonlijke teksten. Het programma maakt ook onderscheid tussen 'Nederlands (standaard)' en 'Nederlands (in België)', maar wat dat verschil precies inhoudt is moeilijk te achterhalen.

Ik heb een paar dagen met het programma gewerkt. Ik heb er vier soorten teksten mee geschreven -- twee brieven en twee artikels. Al die tijd heb ik mijn taalgebruik laten nakijken door mijn computer. Dat verliep niet zonder problemen. Die problemen noteerde ik in een klein logboek.

Een zakelijke brief

Ik moet een brief schrijven naar een subsidiegever van een project waarbij ik betrokken ben: de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Afgekort luidt de naam van deze organisatie: NWO. Telkens als ik deze afkorting ingeef gebeurt er iets merkwaardigs: op het scherm verschijnt de lettercombinatie NOW, in plaats van NWO. Dat woord NOW is bovendien met rood onderstreept.

Wat is hier aan de hand? Het heeft er misschien mee te maken dat ik ook de Engelstalige module geïnstalleerd heb. Het woord now is daarom misschien wel bekend, terwijl de Nederlandse organisatie dat niet is. Maar een beetje lastig is het wel. Zolang ik de automatische spellingcontrole aan laat staan, moet ik de combinatie NWO een paar keer intikken voordat het programma haar laat staan.

Een andere vreemde raadgeving is om de woordgroep 'het betekenisverschil' te veranderen. Volgens het programma komen de woorden 'het' en 'betekenisverschil' niet met elkaar overeen in geslacht. 'De betekenisverschil' zou beter zijn. Ik begrijp niet hoe het programma hierop komt: 'het verschil' rekent het wel goed. Misschien denkt de paperclip dat 'betekenisverschil' is afgeleid van 'de schil'.

Er zijn ook tips die ik wel opvolg. Ik schrijf dat het mijn bedoeling is om een bepaalde handeling uit te voeren. Dat 'bedoeling om' is tautologisch, en de paperclip wijst me daar ook op. Ik kan net zo goed zeggen dat het mijn bedoeling is die handeling uit te voeren. Met een muisklik verwijder ik het overbodige woord.

Een persoonlijke brief

Ik werk mijn correspondentie verder af. Mijn volgende brief is persoonlijker van toon. Normaal gesproken zou ik nu de stijlcontrole niet aan laten staan, want hoe ik aan mijn vrienden schrijf, bepaal ik zelf wel. Maar ik ben nieuwsgierig en wil nu wel eens weten wat Word van mijn brief vindt. Dat valt niet mee. Mijn taalgebruik is modieus: ik schrijf dat mijn vriend met een bepaalde woordkeus 'aangeeft dat hij het zelf ook niet weet' en Word stelt terecht voor om dat 'aangeeft' te veranderen in iets anders. De woorden die het programma voorstelt (aanduidt, vertelt, zegt) vind ik ook niet volmaakt, maar de tip is goed. Als ik om extra uitleg vraag, krijg ik bovendien alsnog een aanvaardbaar alternatief: duidelijk maakt.

Behalve modieus ben ik ook breedsprakig. Ik schrijf dat ik 'eigenlijk' niemand kende op een feestje waar ik ben geweest. Haal dat 'eigenlijk' maar weg, stelt de paperclip voor en dat lijkt me inderdaad een verbetering.

Toch zijn ook nu niet alle tips even bruikbaar. Zo schrijf ik mijn vriend ergens dat op het feestje waar ik was iemand een bord spaghetti naar zich toe getrokken had. Dat 'naar zich toe' is ook modieus, volgens het programma. Er blijkt een groot aantal alternatieven voorhanden: voor zich, tegenover zich, naar zich, in zich, jegens zich, met zich, op zich, aan zich, tot zich gericht, ten opzichte van zich, met betrekking tot zich. Die alternatieven zijn niet alleen onbruikbaar in deze context (`hij had een bord spaghetti jegens zich getrokken'), ze laten volgens mij ook zien op welke manier het programma zich vergist. Als ik mijn vriend had geschreven dat hij zich onbeschoft gedroeg 'naar mij toe', had ik een cliché gebruikt en waren sommige alternatieven op hun plaats geweest. Toch zouden ook dan niet alle mogelijkheden even gelukkig zijn geweest: je gedraagt je onbeschoft tot mij gericht? Met mij? Tegenover mij? De laatste keuze lijkt me minstens even modieus als het gewraakte naar mij toe.

Een wetenschappelijk artikel

De correspondentie is gedaan, ik ga aan het werk. Voor een wetenschappelijk blad schrijf ik een recensie. Dit soort artikels is vaak lastig te bewerken met een automatische spellingcontrole. Er worden relatief veel woorden in die niet tot de gewone omgangstaal behoren. In dit artikel gebruik ik bijvoorbeeld de woorden 'catalexis', 'extrametricaliteit' en 'optimaliteitstheorie', termen uit de taalwetenschap die niet tot de woordenschat van de paperclip behoren.

De klachten over de stijl betreffen hier vooral te lange zinnen. Regelmatig wijst het programma me erop dat deze of gene zin te lang is. 'Lange zinnen zijn vaak moeilijk te begrijpen.' Dat geldt volgens mij niet voor zinnen die alleen maar lang zijn omdat ze een opsomming bevatten, of op een andere manier helder gestructureerd zijn. Meestal negeer ik daarom de aanwijzingen over de lengte van mijn zinnen. Er is één uitzondering. Het blijkt dat ik een alinea heb geschreven die alleen maar uit drie lange zinnen bestaat. Als ik nog eens goed naar die alinea kijk, weet ik niet wat ik in die alinea precies wil zeggen. De hele alinea kan zonder problemen geschrapt worden.

Een artikel voor een publieksblad

Het laatste stuk dat ik schrijf is bedoeld voor een breed publiek. In de eerdere stukken heb ik de stijlmodules 'Zakelijk', 'Persoonlijk' en 'Technisch /Wetenschappelijk' uitgeprobeerd. Dit stuk schrijf ik met de module 'Commercieel'.

Veel adviezen die het programma geeft, blijken eerder waarschuwingen te zijn dan goede raad. Als ik schrijf over 'de dictator, die de menigte in zijn greep hield', geeft het programma een waarschuwing bij de komma voor het woord die. Weet ik zeker dat die komma daar geplaatst mag worden? 'Als dit een beperkende bijvoeglijke bijzin is, dan hoort er geen komma te staan.' Het vervelende is dat deze waarschuwing elke keer gegeven wordt als er een komma voor die staat. Ik heb daardoor de neiging om de waarschuwingen te negeren. Ook als ze misschien wel van toepassing zouden kunnen zijn.

Daar komt bij dat de gebruikte terminologie in dit geval behoorlijk technisch is. Een beperkende bijvoeglijke bijzin? Wat is dat ook weer? Gelukkig kan de paperclip desgewenst nadere uitleg verschaffen: 'een beperkende bijvoeglijke bijzin is een bijzin die het antecedent nader inperkt.' Hoewel de gebruiker desgewenst ook de woorden antecedent en inperkt weer op kan zoeken, betwijfel ik of dit soort uitleg veel zin heeft.

Wie wil weten hoe het zit, kan er het best een goede grammatica of een goed taaladviesboek bijnemen. Overigens verstrekt de paperclip ook daar advies over. Het is dan alleen een beetje merkwaardig dat er in Word 97 verwezen wordt naar Renkema's Schrijfwijzer uit 1989. Van dat boek zijn ondertussen al enkele gewijzigde nieuwe drukken verschenen.

Veel tips van het programma zijn niet bruikbaar als de schrijver er niet zelf kritisch naar kijkt. Iemand die niet weet welk voorzetsel hij moet kiezen om te beschrijven dat een bord spaghetti in een bepaalde richting verplaatst wordt, heeft weinig aan de hulp van het programma. Hetzelfde geldt voor degene die regelmatig twijfelt of iets een `de'- of een `het'-woord is, of iemand die het verschil tussen een beperkende en een uitbreidende bijvoeglijke bijzin niet begrijpt. Zo iemand kan beter een recente druk van Renkema's boek kopen, en dat doorlezen.

Ik sluit de tekstverwerker. De stukken die ik geschreven heb zijn op een paar punten door het programma verbeterd. Ik hoop wel dat ik de meeste van de fouten zelf ontdekt had als ik de stukken nog eens had doorgelezen. Bovendien waren sommige stukken volgens mij juist slechter geworden als ik alle adviezen van het programma had opgevolgd. De ideale gebruiker van de grammaticacontrole van Word 97 weet zelf al behoorlijk veel over stijl en grammatica. Die gebruiker laat zich niet door een paperclip de les lezen -- al gebruikt hij het ding als een nuttig instrument.