Digitale vertaalwoordenboeken

Marc van Oostendorp

Dit artikel verschijnt in het juli-nummer van Onze Taal 1998.

Een vertaalwoordenboek hoort niet op papier te worden afgedrukt. Een vertaalwoordenboek moet zo klein en zo licht zijn, dat je het overal mee naartoe kunt nemen. Een vertaalwoordenboek moet altijd bij de hand zijn als je aan het schrijven bent. Met een vertaalwoordenboek moet je binnen een paar seconden de vertaling van een woord te kunnen vinden. Dat lukt allemaal niet met drukwerk.

In het afgelopen jaar hebben bijna alle uitgevers van woordenboeken dan ook een cd-rom geproduceerd: duizenden en in sommige gevallen zelfs honderdduizenden woorden hebben ze op een klein schijfje geperst dat op een harde schijf geïnstalleerd kan worden en daar kan samenwerken met moderne tekstverwerkers zoals WordPerfect of Word.

Ik heb zeven van deze cd-roms bekeken: Prisma Idioom Engels, Duits, Frans van Het Spectrum; Kramers Talen van Kramers op twee cd-roms; en de drie cd-roms van Van Dale voor de talen Engels, Frans en Duits. Van Internet heb ik een paar willekeurige teksten in het Engels, Frans, Duits en het Nederlands gehaald. De vertalingen van die woorden heb ik opgezocht in alle woordenboeken. Welk woordenboek gaf de beste en de uitgebreidste informatie?

Van Dale

De elektronische vertaalwoordenboeken van Van Dale zijn in veel opzichten de volledigste. Dat is niet verwonderlijk: het zijn ook de enige cd's die ieder slechts één taal bevatten. Elk plaatje van Van Dale bevat zo te zien nog iets meer informatie dan het tweedelig Groot woordenboek over dezelfde taal van dezelfde uitgeverij. In elk lemma wordt niet alleen een fonetische transcriptie van het woord wordt gegeven, en alle mogelijke vertalingen, maar dat er ook veel voorbeelden worden gegeven waarin het woord wordt gebruikt, en dat er aandacht is voor idiomatische uitdrukkingen en voor spreekwoorden. De vertalingen zijn soms heel vernuftig. In het Engelse woordenboek wordt bijvoorbeeld gemeld dat dit feest ongeveer hetzelfde is als 'Christmas Eve'. Voor een vertaler voor wie sfeer belangrijker is dan feitelijke nauwkeurigheid kan dat nuttige informatie zijn. Deze tip ontbreekt in de woordenboeken voor het Frans en het Duits.

Er is meer. Een tamelijk uitvoerige beschrijving van de zinsbouw is te vinden in een Grammaticaal compendium. Bovendien wordt er voor elke taal een handvol voorbeeldzinnen gegeven die te gebruiken zijn tijdens een telefoongesprek ('Kunt u me doorverbinden?') en voorbeelden van zakelijke brieven ('Nous vous prions dâagréer, Cher Monsieur, l'expression de nos meilleurs sentiments').

Er is dus evenveel te vinden op de cd als in de papieren woordenboeken: een onvoorstelbare hoeveelheid woorden. Alleen een paar technische of moderne termen ('autosegmenteel', 'website') heb ik niet kunnen vinden. Het is alleen veel makkelijker om het te vinden. Binnen een paar seconden is de vertaling van elk willekeurig woord gevonden. Daar komt nog eens bij dat u nog niet eens de juiste spelling hoeft te geven van het woord waarvan u de vertaling zoekt: desgewenst zoekt de computer naar alle woorden die ongeveer hetzelfde klinken als het woord dat u invoert. Bovendien kunt u besluiten alleen te zoeken naar woorden die binnen een bepaalde categorie vallen; alleen zelfstandig naamwoorden bijvoorbeeld, of alleen artikelen waarin een bepaald woord in een idiomatische uitdrukking voorkomt.

Een andere mooie eigenschap is dat de woorden van Van Dale naar elkaar verwijzen; wie het woord elver opzoekt in het deel Engels-Nederlands vindt onder andere de omschrijving 'jonge paling'. Om vervolgens te weten te komen, wat het woord voor paling in het Engels te komen ('eel'), is een druk op de knop voldoende.

De woordenlijst van Van Dale is het grootst, de hoeveelheid informatie die er bij elk artikel gevonden wordt het grootst, en het computerprogramma dat de vertalingen opzoekt is het slimst. Toch heb ik ook bezwaren. Een bezwaar is dat de uitspraakinformatie alleen schriftelijk gegeven wordt. Wie wil weten hoe een bepaald woord wordt uitgesproken, moet eerst een speciaal fonetisch alfabet bestuderen om daarna uit te puzzelen hoe elk woord ongeveer zou kunnen klinken. Op een computerschijf kunnen ook geluidsfragmenten worden opgenomen, en zo kan een woordenboekmaker precies laten horen hoe de woorden klinken. Het is jammer dat Van Dale daar geen gebruik van heeft gemaakt.

Kramers Talen cd-rom

De cd-rom van Kramers bevat maar liefst zes woordenboeken tegelijkertijd: de gebruiker kan ermee van en naar het Frans, het Duits en het Engels vertalen. Dat betekent wel dat er per taal minder informatie gegeven wordt. Er staan minder woorden, en bij elk woord wordt minder informatie gegeven: er staan bijvoorbeeld geen voorbeeldzinnen in, en minder idiomatische uitdrukkingen dan op de cd-roms van Van Dale. Ook de manieren om de woordenboeken te doorzoeken zijn wat beperkter: als u produkt intikt, komt u terecht bij 'proef' en niet bij 'product'.

Een andere mooie eigenschap van de cd-roms van Van Dale is dat ze ook verbogen vormen herkennen: u kunt zoeken op lopen, maar ook op loopt; op woordenboek, maar ook op woordenboeken. Zo slim is Kramers niet.

Toch biedt Kramers wel degelijk voordelen boven Van Dale. Zo worden alle Duitse, Engelse en Franse woorden desgewenst door een moedertaalspreker uitgesproken. Bovendien werkt het zoekprogramma goed samen met moderne tekstverwerkingsprogramma's zoals Word of WordPerfect. Wie tijdens een vertaalklus snel zoekt naar het juiste woord, kan dit in een handomdraai in een klein venstertje krijgen naast zijn tekst. Een woord vertalen is daarmee net zo gemakkelijk als een document afdrukken of op de harde schijf opslaan.

Een ander aardig aspect aan de cd-rom van Kramers is dat hij het de gebruiker erg gemakkelijk maakt om zelf toevoegingen te plegen: wie vindt dat een bepaald lemma onvolledig of zelfs onjuist is, kan dit noteren. Elke volgende keer dat het lemma geraadpleegd wordt, is ook deze aantekening te zien. Het is zelfs mogelijk om zelf hele nieuwe lemma's toe te voegen.

Ook de cd-rom van Kramers bevat een (beknopte) beschrijving van de grammatica van de drie talen. Wie af en toe een woordenboek raadpleegt voor de drie moderne talen, vindt op deze cd-rom waarschijnlijk alle informatie die hij zoekt. Wie vaak lastige vertalingen moet maken van en naar één speciale taal, heeft echter waarschijnlijk meer aan de cd-rom van Van Dale.

Prisma Idioom

Wie aan de woordenboeken van Kramers en Van Dale niet genoeg heeft, kan de cd-rom Prisma Idioom kopen. De vertaling voor het woord boom vindt u hier niet, maar de vertaling van 'de kat uit de boom kijken' in het Frans, 'door de bomen het bos niet zien' in het Engels, en 'een boom van een vent' in het Duits wel. Veel uitdrukkingen staan niet alleen op schrift, maar worden ook uitgesproken.

Helaas valt er wel een en ander aan te merken op deze cd. Het schermpje waarin de informatie gepresenteerd wordt, vind ik niet mooi, maar belangrijker is misschien wel dat er veel slordigheden zijn. In het Engelse deel wordt ergens een voorbeeld gegeven dat geschreven wordt als 'For a cabin please apply to the purser's office', maar dat klinkt als 'How much does it cost from here to the airport'. Dat lijkt me niet de juiste uitspraak.

Bovendien worden de Engelse zinnetjes afwisselend met een Brits en een Amerikaans accent uitgesproken, zonder dat duidelijk wordt gemaakt welke spreker welk accent heeft. Bovendien worden van een vraag als 'heeft het hotel een eigen parkeerterrein' twee vertalingen gegeven. In het Brits Engels vraagt men 'Does the hotel have a car park?', en in het Amerikaans 'Does the hotel have parking spaces available?', maar de twee vertalingen worden voorgelezen door dezelfde stem in hetzelfde Amerikaanse accent.

Zoals uit deze voorbeelden blijkt, hebben veel idiomatische uitdrukkingen betrekking op reizen. Prisma Idioom is een cd-rom om te installeren op een schootcomputer voordat u hem meeneemt op reis: klap uw computer aan de balie van het hotel en laat hem vragen of er nog parkeerruimte is.

Een aardig kenmerk van de cd is verder dat de woorden ook gegroepeerd zijn op thema. Zo vindt u in één oogopslag welke Duitse uitdrukkingen u kunt gebruiken om de verschillende graden van woede uit te drukken, of welke uitdrukkingen het Frans kent voor ontevredenheid.